Nga tung chiêu làm mùa đông châu Âu thêm lạnh

Quyết định "khai tử" đường ống xuất khẩu khí đốt đến châu Âu qua Ukraine của Nga làm EU bất ngờ, và có thể là động thái cứng rắn để thể hiện lợi thế của Moscow khi mùa đông đến.

• Pháp kêu gọi dỡ bỏ trừng phạt Nga ngay lập tức  /  Nga sẵn sàng cứng rắn với học thuyết quân sự mới

Alexei Miller, phó chủ tịch tập đoàn Gazprom của Nga. Ảnh: AFP

Nga hôm 14/1 tuyên bố nước này dự kiến chuyển đổi tất cả nguồn khí đốt tự nhiên xuất khẩu sang châu Âu qua Ukraine sang một đường ống mới qua Thổ Nhĩ Kỳ.

"Đường ống qua Thổ Nhĩ Kỳ là con đường duy nhất sẽ vận chuyển 63 tỷ mét khối khí đốt của Nga hiện đang chảy qua Ukraine. Không còn đường nào khác", phó chủ tịch tập đoàn khí đốt tự nhiên Gazprom, Alexei Miller cho biết.

Khoảng 40% khí đốt xuất khẩu của Nga đến châu Âu và Thổ Nhĩ Kỳ đi qua mạng lưới đường ống từ thời Liên Xô của Ukraine. Trước đó, Nga đã tìm cách loại bỏ vai trò trung gian của Ukraine bằng kế hoạch xây dựng đường ống dẫn khí đốt South Stream (Dòng chảy phương Nam), tuy nhiên, Tổng thống Vladimir Putin hôm 1/12 thông báo hủy dự án này. Moscow sẽ sử dụng vốn và vật liệu vốn dành cho South Stream để xây dựng đường ống mới dẫn qua Biển Đen và qua Thổ Nhĩ Kỳ.

Nga đã ngắt nguồn cung cấp khí đốt qua Ukraine đến 6 quốc gia EU. Hy Lạp, Bulgaria, Macedonia, Croatia, Romania và Thổ Nhĩ Kỳ cho biết đã ngừng nhận được khí đốt qua các ống dẫn khí từ Nga.

Ukraine hôm 15/1 xác nhận Nga đã cắt đứt hoàn toàn nguồn cung cấp của họ. Croatia cho biết nước này tạm thời giảm nguồn cung cấp cho các khách hàng công nghiệp, trong khi Bulgaria thông báo chỉ còn đủ khí đốt 'trong một vài ngày và đã rơi vào "tình trạng khủng hoảng".

Các đường ống chuyển khí đốt đến châu Âu của Nga. Đồ họa: RT

Châu Âu sửng sốt

Cây bút Lawrence Williams của Mineweb cho rằng việc ngừng vận chuyển khí đốt bằng đường ống qua Ukraine tiếp tục là "một sự leo thang mà EU vẫn chưa chuẩn bị tốt để đối phó".

Phó chủ tịch liên đoàn năng lượng của Ủy ban châu Âu Maros Sefcovic cho biết ông rất ngạc nhiên về tuyên bố của Miller. "Quyết định này không hề có ý nghĩa về mặt kinh tế", ông nói.

"Chúng tôi không làm việc như thế này", Bloomberg dẫn lời ông Sefcoviccho biết: "Hệ thống và thói quen kinh doanh, cách chúng tôi vận hành hiện giờ, có rất nhiều điểm khác nhau".

Gazprom dự định sẽ chuyển 63 tỷ mét khối khí đốt thông qua đường ống dưới Biển Đen tới Thổ Nhĩ Kỳ rồi qua Hy Lạp. Từ đó, châu Âu sẽ phải tự xây dựng cơ sở hạ tầng để có thể chuyển khí đốt đến những nơi cần.

"Chúng tôi đã thông báo cho các đối tác châu Âu, và hiện giờ việc xây dựng cơ sở hạ tầng cần thiết bắt đầu từ biên giới Thổ Nhĩ Kỳ - Hy Lạp sẽ tùy thuộc vào họ", ông Miller nói.

Theo Goldcore, công ty môi giới vàng của Ireland, một dự án như vậy có khả năng sẽ mất vài tháng để thực hiện. Như vậy, trong thời gian đó, nhiều người châu Âu có thể sẽ không thể tiếp cận được khí đốt để sưởi ấm trong mùa đông và nhiều ngành công nghiệp cũng sẽ thiếu khí đốt, ảnh hưởng đến sản xuất và việc làm của nhiều người dân trong nền kinh tế vốn đã gặp khó khăn.

Lợi thế mùa đông 

Tổng thống Putin cuối tháng 11/2014 tuyên bố "mùa đông đang đến", và do đó "chắc chắn thị trường sẽ trở lại cân bằng trong quý đầu tiên hoặc khoảng giữa năm 2015". Điều ông ám chỉ là thời tiết lạnh giá sẽ là tin tức tuyệt vời cho nền kinh tế Nga, vì châu Âu sẽ phải nhập khẩu thêm dầu và khí đốt tự nhiên từ nước này.

"Thời tiết lạnh giá sẽ cho Nga, nhà cung cấp năng lượng chính của châu Âu, một đòn bẩy. Đòn bẩy này có thể là yêu cầu tăng giá, hạn chế lưu lượng vận chuyển hoặc cả hai, hay là những cuộc đàm phán có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến phụ phí", Chủ tịch công ty tư vấn Cumberland Advisors, David Kotok cho biết.

Nga là nguồn cung cấp khoảng một phần ba lượng khí đốt tự nhiên mà các nước châu Âu trông cậy vào để sưởi ấm và vận hành các ngành công nghiệp. Do đóng vai trò rất lớn trong thị trường khí đốt, Nga có thể đòi giá cao.

Khoảng một lượng khí đốt xuất khẩu sang phương Tây của Nga đi qua đường ống qua Ukraine. Các chính trị gia cho rằng sự kiểm soát của Nga với nguồn cung khí đốt đến đông Âu đã trao cho Kremlin một đòn bẩy chính trị rất mạnh.

Tuy nhiên, EU đã tạo ra liên kết mới giữa các quốc gia phụ thuộc vào khí đốt của Nga để thiết lập hệ thống cung cấp khí đốt độc lập hơn. Nếu nguồn cung cấp từ phía đông bị gián đoạn, các nước bị ảnh hưởng có thể nhập khẩu khí đốt từ các nơi khác.

Đến tháng 12/2014, Lithuania, nước từng phụ thuộc 100% vào khí đốt của Nga, đã nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) từ Na Uy. Lượng nhập khẩu khí đốt của Ukraine từ phương Tây đang tăng vọt. 

Theo The Economist, mùa đông năm nay tại châu Âu vẫn chưa xuống mức quá lạnh giá. Điều này có nghĩa là nguồn tiêu thụ khí đốt của châu Âu vẫn ở mức thấp và nguồn dự trữ vẫn còn cao. Ngay cả khi Nga cố gắng làm gián đoạn nguồn cung cấp, hiệu ứng có thể không cao như mong đợi.

Tuy nhiên, các nhà hoạch định chính sách châu Âu hẳn vẫn còn nhớ đến cú sốc năm 2006 và 2009, khi Nga cắt nguồn cung cấp khí đốt cho Ukraine trong khi có tranh cãi về giá và các khoản nợ. Vụ việc dẫn đến cuộc khủng hoảng nhiệt năng, làm nhiều nhà máy ở các nước như Slovakia và Hungary phải đóng cửa, khiến các nước Tây Âu như Đức phải vật lộn tìm nguồn cung cấp thay thế.

Không còn lựa chọn

Ukraine cho biết Nga đưa ra động thái này do tranh chấp về giá cả và thanh toán, vấn đề tranh cãi thường xuyên giữa hai nước.

Tuy nhiên, ông Williams cho rằng "động cơ chính trị của động thái này có thể mạnh mẽ hơn nhiều. Đây có thể là lời cảnh báo đến EU để liên minh ngừng gia tăng lệnh trừng phạt kinh tế, hoặc thậm chí dỡ bỏ chúng". Nếu những điều này được thực hiện, Nga có thể sẽ mở van trở lại sau nhiều cảnh báo về gián đoạn nguồn cung.

"Dường như Thổ Nhĩ Kỳ, một nước thành viên NATO, đang ngày càng làm ấm mối quan hệ với Nga", ông Williams nhận xét, và suy đoán nguyên nhân có thể do hoạt động quân sự của phương Tây tại các nước Trung Đông, sát biên giới Thổ Nhĩ Kỳ đang làm nước này lo ngại.

Hiện chưa rõ dự án đường ống mới sẽ khiến Nga hoặc châu Âu tiêu tốn bao nhiêu, nhưng điều khoản trong hợp đồng mới viết rằng Thổ Nhĩ Kỳ sẽ được giảm giá 6% cho khí đốt nhập khẩu năm 2015.

Sự chia rẽ thậm chí đang xảy ra ngay trong khối phương Tây. Pháp đang cân nhắc một chính sách ngoại giao độc lập với NATO. Tổng thống Hollande hồi đầu tháng nói rằng biện pháp trừng phạt áp đặt với Nga nên được dỡ bỏ.

Nga từng lập luận cho rằng phương Tây là chỉ đơn giản là có ý định hạ bệ ông Putin và làm suy yếu Nga. Steve LeVine, chuyên gia năng lượng và địa chính trị tại New America Foundation cho rằng "ông Putin đang cho thấy ông không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc thêm cứng rắn, và căng thẳng có thể còn kéo dài".

Mutimedia: Đối đầu giữa Nga và phương Tây

Phương Vũ

Ưu thế dầu đá phiến của Mỹ

Kỹ thuật khai thác hiệu quả dầu khí từ đá phiến cho phép Mỹ tính đến việc bãi bỏ lệnh cấm xuất khẩu loại tài nguyên thiết yếu này.

Phương pháp fracking và khoan xiên ngang

Giá dầu thô trên thế giới đã giảm mạnh trong thời gian vừa qua. Nếu trong năm 2008 giá dầu đạt đến mức 160 USD/thùng và duy trì ở mức dao động trong khoảng từ 100 - 120 USD/thùng cho đến những năm 2013 - 2014, thì giá dầu đã sụt giảm một cách không ngờ và chỉ còn dưới 60 USD/thùng vào cuối năm 2014. Chiều hướng này có thể được duy trì trong thời gian sắp tới hay không vẫn là một câu hỏi, nhưng bỏ ngoài các yếu tố thương mại và chính trị trên thế giới thì kỹ thuật khai thác hiệu quả dầu khí từ đá phiến của Mỹ là một yếu tố không kém phần quan trọng trong việc hạ giá thành của loại nhiên liệu cốt yếu này.

Nguồn gốc dầu khí đá phiến

Trong các kiểu khai thác truyền thống, dầu khí được hình thành trong đá phiến (shale), đây là nhóm đá tạo thành trong ao hồ, đầm lầy, nền biển cạn... chứa nhiều vật liệu hữu cơ như rong tảo, mảnh vụn thực vật. Trong những điều kiện bị vùi lấp nhanh chóng và môi trường yếm khí sâu bên dưới, chúng sẽ chuyển hóa dần thành dầu và khí. Sau khi hình thành trong nhóm đá phiến, hay còn gọi là đá nguồn, với một tỷ trọng thấp hơn tỷ trọng các nhóm đá chung quanh, các phân tử dầu khí có khuynh hướng thoát ra khỏi đá nguồn và di chuyển lên trên về phía mặt ngoài vỏ đất qua các khe hở li ti của các nhóm đá có đặc tính thẩm thấu phía bên trên (đá cát, đá vôi...) hay còn gọi là đá chứa. Sự di chuyển lên trên của dầu khí sẽ bị chặn lại khi chúng gặp một nhóm đá không thẩm thấu (đá phiến, đá muối...) và dần dà tập trung nhiều hơn tại nơi đây, tạo thành các túi dầu khí với những cấu trúc khác nhau. Đây chính là nơi các mũi khoan nhắm đến để thu hoạch nguồn “vàng đen” từ thiên nhiên.

Khác với các kiểu truyền thống, khai thác dầu khí trong đá phiến là phương cách khai thác trực tiếp từ đá nguồn chứ không phải từ trong các vỉa đá chứa túi dầu. Thực ra kỹ nghệ khai thác dầu từ đá phiến từng được thực hiện từ thập niên 1970, lúc đó đá phiến chứa dầu khí nằm cạn hoặc lộ trên mặt đất, được cào bới và di chuyển vào các bồn chứa. Tại đây chúng được nung nóng và trộn lẫn với các luồng hơi nước nóng và nén ép để trích xuất dầu khí. Kỹ thuật này không mang lại hiệu quả kinh tế cao và vấn đề trọng yếu là thiếu kho bãi chứa đá phiến trong cả hai phần thu thập và thải bỏ, cùng các vấn đề an toàn môi sinh.

Ứng dụng công nghệ

Mọi việc chỉ trở nên tốt đẹp hơn vào giữa thập niên 2000 khi các ứng dụng kỹ thuật mới được phát triển. Sự khai thác hiệu quả dầu khí từ đá phiến được hỗ trợ bằng các phương pháp kỹ thuật khác nhau, nổi bật là kỹ thuật khoan xiên ngang (horizontal directional drilling) và làm rạn nứt đá bằng thủy lực (hydraulic fracking, còn gọi là fracking). Một thí dụ dễ hiểu về khoan xiên ngang là khi khai thác dầu khí, nhất là ở ngoài biển, người ta không cần phải di chuyển giàn khoan đến các vị trí khác nhau của mỏ dầu khí để khoan thẳng đứng từ trên xuống dưới mà chỉ cần cố định giàn khoan và từ đó khoan xiên ngang đến các vị trí cần thiết bên dưới.

Kỹ thuật fracking được thực hiện bằng cách dùng nước nóng dưới áp suất cực lớn bắn vào vách đá chung quanh để làm phần vách rạn nứt và các hạt dầu khí trong đó sẽ di chuyển ra ngoài một cách dễ dàng hơn để vào các ống dẫn. Vào những năm cuối thập niên 2000, những kỹ thuật ấy được áp dụng trực tiếp trên phần đá nguồn (đá phiến) sau khi một giếng khoan xiên ngang được tạo ra ngay bên trong các lớp đá này.

Cho đến nay đá phiến chứa dầu khí đã được phát hiện ở nhiều nơi trên thế giới, nhưng nhiều nhất vẫn là ở Mỹ. Vùng đá phiến chứa dầu khí Green River Formation nằm giữa các tiểu bang Colorado, Wyoming và Utah có trữ lượng khoảng 1.200 - 1.800 tỉ thùng. Không hẳn chúng sẽ được khai thác hết nhưng với ước tính trữ lượng có thể khai thác được là 800 tỉ thùng, thì con số này cũng đã gấp 3 lần trữ lượng dầu khí của Ả Rập Xê Út.

Với con số tiêu thụ khoảng 20 triệu thùng mỗi ngày, nếu nguồn dầu từ đá phiến có thể đóng góp 1/4 nhu cầu cần thiết bên cạnh các nguồn dầu khác trên nước Mỹ, dầu từ đá phiến Green River Formation sẽ được cung cấp liên tục khoảng 400 năm nữa. Mỹ đã đưa ra lệnh cấm xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt từ 1975 để bảo vệ nguồn tài nguyên và bảo đảm an toàn cho nhu cầu trong nước nhưng trong những ngày vừa qua họ đang xem xét lại việc đồng ý cho các công ty dầu của Mỹ xuất khẩu dầu sang các nước khác.

Giá dầu tiếp tục giảm không phanh Giá dầu tiếp tục phá ngưỡng giảm kỷ lục trong 4 phiên giao dịch liên tiếp. Theo Reuters, giá dầu Brent giao sau ngày 7.1 sụt liên tiếp đến mức có lúc còn 49,92 USD/thùng, lần đầu tiên xuống dưới mốc 50 USD kể từ tháng 5.2009. Giá dầu thô giao sau tại Mỹ giảm còn 47,20 USD/thùng, mức thấp nhất kể từ tháng 4.2009. Cùng ngày, Ngân hàng ANZ dự đoán giá dầu còn tiếp tục giảm trong tương lai gần. Trong khi đó, ông Nobuyuki Nakahara, cựu giám đốc về mảng dầu và từng là thành viên trong ban hoạch định chính sách của Ngân hàng Nhật Bản, nhận xét rằng ông không ngạc nhiên khi dầu có thể tụt đến mức 20 USD/thùng. H.G

(Tài liệu tham khảo: Oil shale extraction methods, AMSO American Shale Oil Comapy, 2010; Oil shale and Tar sand programmatic IES, 2012; North America tight light oil, Canada gas resource, 2011)

Nguyễn Anh Tuấn
(Tiến sĩ, giảng dạy địa chất học tại ĐH Nam California, Mỹ)